در بیان رسالت شعر و شاعران آیینی
_________________________________________________________________________________________________
رسالت اصلی و اصیل و هدف غایی و نهایی شاعران دینی و آیینی پیش و بیش از آن که مداحی و مرثیه خوانی باشد، تبلیغ و تبیین آموزه های وحیانی و قرآنی - بخصوص توحید و یکتاپرستی - نشر و ترویج فضایل اخلاقی و کرامت های انسانی، مقابله با جهل و خرافه و گزافه، نقد سلوک دینی، و تقویت گفتمان اصلاح گرانه است.
________________________________________________________________________________________________________________
شعر و عرش و شرع از هم خاستند
تا دو عالم زین سه حرف آراستند
(عطار نیشابوری)
وقتی صحبت از شعر دینی و آیینی می شود، بلافاصله کارکردهایی چون «مدح و منقبت» و «سوگ و مرثیه» در ذهن مخاطب تداعی می شود. حال آن که با بررسی سیر تکوینی و روند تکاملی شعر آیینی و بازخوانی اشعار قله های شعر و ادب پارسی در می یابیم که رسالت اصلی شعر دینی از رودکی تا نیما، نشر و ترویج آموزه های اخلاقی، احیای کرامت های انسانی، انتشار بینایی و دانایی، و مقابله با جهل و خرافه و گزافه بوده است و مداحی و مرثیه خوانی بخش بسیار کوچکی از آثار بزرگان ادبی را به خود اختصاص داده است. نمونه شاخص آن حضرت لسان الغیب حافظ شیرازی است که جانمایه اصلی غزل هایش نه مدح و منقبت یا سوگ و مرثیه، بلکه حکمت، عرفان و مقابله با برداشت ها و تفسیرهای غلط و خرافی از دین و آیین است. در آثار شاعران بزرگی چون سنایی، عطار، فردوسی، مولانا، نظامی، ناصرخسرو، سعدی، حافظ، بیدل، اقبال، و پروین اعتصامی نیز پیش و بیش از مدح و منقبت و سوگ و مرثیه با «تحمیدیه» روبرو هستیم. اشعاری که در ستایش و تسبیح ذات اقدس پروردگار و تکریم «یکتاپرستی» سروده شده اند.
اگر بخواهیم تاریخچه و پیشینه مداحی و روضه خوانی را مرور کنیم، باید به عصر صفوی و دوران قاجار برگردیم. هر چند که از نقش حاکمان «آل بویه» که مذهب شیعه امامیه را ترویج می کردند در بنیانگذاری و گسترش مراسم عزاداری حضرت اباعبدالله(ع) نمی توان گذشت، ولی بر اساس قرائن و شواهد تاریخی، باید گفت که نوحه خوانی ومرثیه خوانی(روضه خوانی و تعزیه) میراث پادشاهان عصر صفوی و قاجاراست. احیای شعائر دینی، تاکید برگفتن ذکر«حَیَّ عَلی خَیْرِ الْعَمَلْ» و «اَشْهَدُ اَنَّ عَلیا وَلیُّ اللّه» در اذان، استفاده از تسبیح و مُهر نماز ساخته شده از تربت امام حسین(ع)، از جمله نمادهایی است که در دوران حکومت آل بویه رایج شد.
در مورد تاریخچه پیدایش و شکل گیری «روضه خوانی» نظر استاد شهید آیت الله مرتضی مطهری نیز قابل تامل است. این عالم دین آگاه و روشن اندیش که حضرت امام خمینی(قدس سره الشریف) همه آثار قلمی و زبانی اش را بدون استثاء خوب، آموزنده و انسان ساز توصیف کرده است، در باره تاریخچه روضه خوانی می گوید:
«اولین كتابی كه در مرثیه به فارسی نوشته شده همین كتاب روضة الشهداء است كه در پانصد سال پیش نوشته شده است، چون وفات كاشفی در 910، اوایل قرن دهم، بوده است و این كتاب یا در اواخر قرن نهم هجری نوشته شده است یا در اوایل قرن دهم. قبل از این كتاب مردم به منابع اصلی مراجعه می كردند. شیخ مفید (رضوان اللّه علیه) ارشاد را نوشته است و چقدر متقن نوشته است. ما اگر به ارشاد شیخ مفید خودمان مراجعه كنیم، احتیاج به منبع دیگر نداریم. [در] تواریخ اهل تسنن، طبری نوشته است، ابن اثیر نوشته است، یعقوبی نوشته است، ابن عساكر نوشته است، خوارزمی نوشته است. من نمی دانم این بی انصاف چه كرده است! من وقتی این كتاب را خواندم، دیدم حتی اسم ها جعلی است؛ یعنی در میان اصحاب امام حسین اسم هایی را می آورد كه اصلاً چنین آدم هایی وجود نداشته اند؛ در میان دشمن ها اسم هایی می برد كه همه جعلی است؛ داستان ها را به شكل افسانه در آورده است. چون این كتاب اولین كتابی بود كه به زبان فارسی نوشته شد، مرثیه خوان ها كه به كتاب های عربی مراجعه نمی كردند، همین كتاب را می گرفتند و در مجالس از رو می خواندند. این است كه امروز مجلس عزاداری امام حسین را ما «روضه خوانی» می گوییم. در زمان امام حسین روضه خوانی نمی گفتند، در زمان حضرت صادق(ع) هم روضه خوانی نمی گفتند، در زمان امام حسن عسكری(ع) هم روضه خوانی نمی گفتند، بعد در زمان سید مرتضی هم روضه خوانی نمی گفتند، در زمان خواجه نصیر الدین طوسی هم روضه خوانی نمی گفتند. از پانصد سال پیش به این طرف اسم این كار شده «روضه خوانی» . روضه خوانی یعنی خواندن كتاب روضة الشّهداء... از وقتی كه این كتاب در دست و بال ها افتاد، دیگر كسی تاریخ واقعی امام حسین را مطالعه نكرد و شد افسانه سازیِ روضة الشهداء خواندن. ما شدیم روضه خوان، یعنی روضة الشهداء خوان، یعنی افسانه ها را نقل كردن و به تاریخ امام حسین توجه نكردن.»
(مجموعه آثار شهید مطهری . ج17، ص: 95)
با عنایت که مطالبی که گفته شد، می توان نتیجه گرفت که رسالت اصلی و اصیل و هدف غایی و نهایی شاعران دینی و آیینی پیش و بیش از آن که مداحی و مرثیه خوانی باشد، تبلیغ و تبیین آموزه های وحیانی و قرآنی - بخصوص توحید و یکتاپرستی - نشر و ترویج فضایل اخلاقی و کرامت های انسانی، مقابله با جهل و خرافه و گزافه، نقد سلوک دینی، و تقویت گفتمان اصلاح گرانه است. هم چنان که در آیه 39 سوره مبارکه احزاب بر این مهم تاکید شده است:«الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ». همچنین در فرازی از زیارت اربعین می خوانیم:«و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک عن الجهاله و حیرهالظلاله» امام حسین علیه السلام خون قلبش را به آستان الهی هدیه داد تا بندگان را از ظلمت جهل و نادانی و حیرت گمراهی رهایی بخشد.» شاعران بزرگی چون مولانا، فردوسی، ناصرخسرو، سعدی، حافظ، بیدل، اقبال و پروین نیز بر این اعتقاد و باور بوده اند که شعر مسند هدایت گری و انسان سازی است و رسالتی برتر و والاتر از مداحی و مرثیه خوانی صرف دارد.
پایان این نوشتار را به غزلی عرفانی و توحیدی از حضرت مولانا بیدل دهلوی اختصاص می دهم. شعری که با نورافکن «شهود»، از منزل «صورت و حیرت» و وادی «مدح و منقبت» به ملکوت «سیرت و بصیرت» عروج کرده و به رمزگشایی از ظرایف و دقایق «خودشناسی» و «خداشناسی» پرداخته است:
نبری گمان که یعنی به خدا رسیده باشی
تو ز خود نرفته بیرون به کجا رسیده باشی
سرت ار به چرخ ساید، نخوری فریب عزت
که همان کف غباری، به هوا رسیده باشی
به هوای خودسری ها، نروی ز ره که چون شمع
سر ناز تا ببالد، ته پارسیده باشی
زدن آینه به سنگت ز هزار صیقل اولی
که به زشتی جهانی، ز جلا رسیده باشی
خم طرهٔ اجابت به عروج بینیازیست
تو به وهم خویش دستی، به دعا رسیده باشی
همه تن شکست رنگیم، مگذر ز پرسش ما
که به درد دل رسیدی، چو به ما رسیده باشی
برو ای سپند امشب سر و برگ ما خموشیست
تو که سوختند سازت، به نوا رسیده باشی
نه ترنمی، نه وجدی، نه تپیدنی، نه جوشی
به خم سپهر تا کی، می نارسیده باشی؟!
نگه جهان نوردی قدمی ز خود برون آ
که ز خویش اگر گذشتی، همه جا رسیده باشی
ز شکست رنگ هستی اثر تو «بیدل» این بس
که به گوش امتیازی چو صدا رسیده باشی
خبرگزاری تسنیم، یکشنبه 24 تیر 1397
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/04/24/1775755/
